ඇසට පෙනෙන හැමදේම ඇත්ත ද? අන්තර්ජාලයේ "බොරු" දැලෙන් බේරී "දිවැසින්" බලමු…

​"ඔබේ ඇස් දෙක ඔබට බොරු කරනවා යැයි මොහොතකටවත් සිතුණාද? තත්පරයකට වරක් ලොව පුරා තොරතුරු මිලියන ගණනක් හුවමාරු වන මේ ඩිජිටල් සාගරයේ, අප දකින හැම රළ පාරක්ම සැබෑවක් නොවේ. සත්‍යය යටපත් කරමින් බොරුව රජයන මේ යුගයේ, මතුපිටින් පෙනෙන මායාවට එහා ගිය සැබෑ ඇත්ත දකින්නට අද අපි අපේ 'දිවැස' විවර කරමු."

 

ලෝකය ඔබේ ඇඟිලි තුඩට පැමිණ ඇති යුගයක, තොරතුරු යනු බලයකි. නමුත් ඒ බලය වැරදි අතට ගියහොත් එය විනාශයකි. උදෑසන අවදි වූ මොහොතේ සිට රාත්‍රි නින්දට යන තෙක් ඔබේ දුරකථන තිරය මත දිග හැරෙන පුවත් අතරින් කීයක් නම් සත්‍ය ද?

​සමහරවිට ඔබ නොදැනුවත්වම Share කළ ඒ "පුවත" කාගේ හෝ ජීවිතයක් විනාශ කරන අවනඩුවක් වන්නට ඇත. මතුපිටින් පෙනෙන මායාවට රැවටෙන්නේ නැතිව, සත්‍යයේ ගැඹුර දකින "දිවැස" අද අපට වෙන කවරදාටත් වඩා අවශ්‍ය වී තිබේ.

අද කාලේ පුවත්පත්වලටත් වඩා වේගයෙන් ප්‍රවෘත්ති අපේ අතට එන්නේ ස්මාර්ට් ෆෝන් එක හරහායි. ෆේස්බුක්, වට්ස්ඇප් හෝ ටික්ටොක් හරහා අපිට ලැබෙන හැම තොරතුරක්ම සත්‍යයක්ද? ඔබ මොහොතකටවත් හිතුවාද ඔබ "Share" කරන ඒ පුවත නිසා සමාජයේ කෙතරම් ලොකු කැළඹීමක් ඇති වෙන්න පුළුවන්ද කියලා?

​අන්ධ භක්තියෙන් තොරතුරු වැලඳගන්නා යුගය අවසන් කර, "දිවැසින්" කරුණු විමසා බලන ආකාරය ගැන අද අපි කතා කරමු.

 

ව්‍යාජ පුවත්පත් නිර්මාණය වන ආකාර

• ව්‍යාජ පුවත් නිර්මාණය කරන්නන්ගේ ප්‍රධානම අවිය "කුතුහලයයි".

         උදාහරණයක්: "ලෝක ප්‍රසිද්ධ නළුවා මියයයි! මුළු ලොවම කම්පා වෙයි!" වැනි සිරස්තලයක් දුටු සැණින් ඔබ එය Share කිරීමට පෙළඹේ. නමුත් ඇතුළත කියවා බැලීමේදී එය පැරණි චිත්‍රපටයක දර්ශනයක් විය හැකියි.

 

•   ​ව්‍යාජ වෙබ් අඩවි

බොහෝ බොරු පුවත් එන්නේ ප්‍රසිද්ධ පුවත්පත්වල නමට සමාන නම් සහිත වෙබ් අඩවි වලිනි.

        උදාහරණයක්: dailymirror.lk වෙනුවට dailymirror-news.com වැනි ව්‍යාජ URL එකක් තිබිය හැකියි.

​

• තාක්ෂණික රැවටීම් (AI සහ Deepfake)

වර්තමානයේ කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) මගින් පුද්ගලයෙකුගේ මුහුණ සහ හඬ යොදාගෙන ඔහු නොකී දේවල් පැවසූ ලෙස පෙන්විය හැක.

     උදාහරණයක්: ප්‍රසිද්ධ දේශපාලනඥයෙකු පක්ෂය මාරු කරන බව පවසන වීඩියෝවක්. එහි කටහඬ සහ තොල් සෙලවීම අතර සුළු හෝ නොගැලපීමක් තිබිය හැකියි.

​

• පැරණි පුවත් "අලුත්" කර විකිණීම

සමහර අවස්ථාවලදී වසර ගණනාවකට පෙර වූ සිදුවීමක් වර්තමාන සිදුවීමක් ලෙස සමාජගත කෙරේ.

    උදාහරණයක්: වෙනත් රටක ගංවතුරකින් මියගිය පිරිසකගේ ඡායාරූප, ලංකාවේ ආගමික ගැටුමක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පෙන්වමින් ජාතීන් අතර අසමගිය ඇති කිරීමට උත්සාහ කිරීම.

 

ව්‍යාජ පුවත් නිවැරදිව හඳුනාගන්නේ කෙසේද?

1. සිරස්තලයට (Headline) පමණක් රැවටෙන්න එපා

​බොහෝ ව්‍යාජ පුවත් නිර්මාණය කරන්නේ ඔබේ හැඟීම් අවුස්සන්නයි. "මවිත කරවන තොරතුරක්", "අනිවාර්යයෙන් කියවන්න", "ඇඟ කිළිපොළා යන සිදුවීමක්" වැනි ආකර්ශනීය නමුත් අතිශයෝක්තියෙන් යුත් සිරස්තල දුටු සැණින් ඒවා විශ්වාස කරන්න එපා. ලිපිය ඇතුළත කියවා බලන්න. බොහෝ විට සිරස්තලය සහ අන්තර්ගතය අතර කිසිදු සම්බන්ධයක් නැත.

​2. මූලාශ්‍රය (Source) පරීක්ෂා කරන්න

​පුවත පළ කර තිබෙන්නේ විශ්වාසවන්ත වෙබ් අඩවියකද? ප්‍රධාන පෙළේ ජනමාධ්‍ය ආයතනයක් ඒ ගැන වාර්තා කර තිබේද? වෙබ් අඩවියේ නම හෝ URL එක හොඳින් පරීක්ෂා කරන්න. ප්‍රසිද්ධ වෙබ් අඩවි වල නම් වලට සමාන නමුත් අකුරක හෝ දෙකක වෙනසක් ඇති ව්‍යාජ වෙබ් අඩවි අද ඕනෑ තරම් තිබේ.

​3. දිනය සහ වේලාව බලන්න

​සමහර පරණ පුවත් අලුත් පුවත් ලෙස සමාජ මාධ්‍ය හරහා නැවත කරළියට එනවා. මීට වසර 5කට පෙර වූ අනතුරක් අද උදෑසන වූවක් ලෙස හුවමාරු විය හැකියි. ඒ නිසා ඕනෑම පුවතක් Share කිරීමට පෙර එය පළ වූ දිනය පරීක්ෂා කිරීම අනිවාර්යයි.

​4. ඡායාරූප සහ වීඩියෝවල සත්‍යතාව

​නවීන තාක්ෂණය (Deepfake / AI) භාවිතා කරමින් පුද්ගලයින් නොකී දේවල් පැවසූ ලෙස පෙන්වීමටත්, පින්තූර වෙනස් කිරීමටත් අද හැකියාව තිබේ. Google Reverse Image Search වැනි මෙවලමක් භාවිතා කර එම පින්තූරය මීට පෙර වෙනත් අවස්ථාවක භාවිතා කර ඇත්දැයි ඔබට පහසුවෙන් සොයාගත හැකියි.

​5. ඔබේ පක්ෂපාතීත්වය පසෙක තබන්න (Check your Bias)

​අප කැමති දේශපාලකයෙකුට හෝ පුද්ගලයෙකුට පක්ෂව යමක් පළ වූ විට අප එය ඉක්මනින් විශ්වාස කිරීමට පෙළඹේ. "දිවැසින්" බලනවා යනු අපේ පෞද්ගලික මනාපයන්ගෙන් තොරව, කරුණු මත පමණක් පිහිටා තීරණ ගැනීමයි.

​මතක තබාගන්න ඔබ හුවමාරු කරන එක බොරු පුවතක් නිසා සමාජයීය අසහනයක්, ප්‍රචණ්ඩත්වයක් හෝ පුද්ගලයෙකුගේ චරිත ඝාතනයක් සිදුවිය හැකියි.

 

ව්‍යාජ පුවත් හඳුනා ගැනීමේ ප්‍රයෝජනවත්භාවය

​සත්‍යය සහ අසත්‍යය වෙන්කර හඳුනා ගැනීම හුදෙක් දැනුම ලබාගැනීමක් පමණක් නොව, එය ඔබව සහ සමාජය ආරක්ෂා කරන පලිහකි.

​1. තමාට ලැබෙන පෞද්ගලික වාසි (Personal Benefits)

Ø  ​නිවැරදි තීරණ ගැනීමට හැකි වීම - වැරදි තොරතුරු මත පදනම්ව ගන්නා තීරණ නිසා ඔබේ මුදල් සහ සෞඛ්‍යය අනතුරේ වැටීම වළක්වා ගත හැක. 

• 
      උදා: ව්‍යාජ වෛද්‍ය උපදෙස් හෝ ආයෝජන ක්‍රම 

Ø  ​පෞද්ගලික විශ්වාසනීයත්වය ආරක්ෂා වීම - ඔබ සැමවිටම සත්‍ය පුවත් පමණක් බෙදාගන්නේ නම්, සමාජය සහ මිතුරන් අතර ඔබ "විශ්වාසවන්ත පුද්ගලයෙකු" ලෙස පිළිගැනීමට ලක්වේ. 

Ø  ​මානසික සහනය -  ව්‍යාජ ලෙස මවාපාන භීතිකාවන් සහ අනියත බිය මගින් ඇතිවන අනවශ්‍ය පීඩනයෙන් මිදීමට ඔබට හැකි වේ.

•  උදා: යුද්ධයක් හෝ ස්වභාවික විපතක් ගැන එන බොරු පුවත් 

​2. සමාජයට ලැබෙන වාසි (Social Benefits)

Ø ​සමාජ සාමය ආරක්ෂා වීම: ජාතිවාදී හෝ ආගම්වාදී වෛරී ප්‍රකාශ (Hate Speech) බොරු පුවත් ලෙස පැතිරීම නැවතීමෙන්, මිනිසුන් අතර අනවශ්‍ය ගැටුම් ඇතිවීම වළක්වා ගත හැක.

Ø  ​ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ශක්තිමත් වීම: මැතිවරණ සමයකදී ව්‍යාජ ප්‍රචාරවලට හසු නොවී, සත්‍ය කරුණු මත පදනම්ව තම නියෝජිතයන් තෝරා ගැනීමට ජනතාව බුද්ධිමත් වීම රටක අනාගතයට ඉතා වැදගත් වේ.

Ø  ​අත්‍යවශ්‍ය සේවාවල කාර්යක්ෂමතාව: වසංගත තත්ත්වයකදී හෝ හදිසි විපතකදී රජය ලබාදෙන නිල උපදෙස් පමණක් ජනතාව අතරට යාමෙන්, අනවශ්‍ය කලබලයකින් තොරව සහන සේවා පවත්වාගෙන යාමට බලධාරීන්ට පහසු වේ. 

 

අවසාන වශයෙන්...

අද අප ජීවත් වන්නේ තොරතුරු "වැසි" වසින යුගයක වුවද, ඒ හැම වැහි බින්දුවක්ම පිරිසිදු නැත. ඇතැම් විට ඒවා සමාජයේ සිත් දූෂණය කරන, වෛරය පතුරවන අඳුරු වලාකුළු විය හැකිය. ඔබ නොදැනුවත්වම කරන එක "Share" කිරීමක්, වැරදි තොරතුරක් ලැව්ගින්නක් සේ පැතිරවීමට දෙන අනුබලයක් විය හැකි බව මොහොතකට සිතන්න.

 ඔබේ ඇඟිලි තුඩුවලට ලෝකයම පාලනය කළ හැකි බලයක් ලැබී ඇති මේ මොහොතේ, එම බලය බුද්ධිමත්ව පාවිච්චි කිරීම ඔබේ වගකීමයි. "අනුන් කියන පලියට" හෝ "ලස්සනට පෙනෙන පලියට" යමක් විශ්වාස නොකර, එහි යථාර්ථය සෙවීමට මදක් නතර වන්න.

 සැබෑ "දිවැස" යනු අන් කිසිවක් නොව, බොරුව රජයන ලෝකයක සත්‍යය හඳුනාගන්නා ඔබේ තියුණු බුද්ධියයි. අපි අපේ ඇස් දෙකෙන් පමණක් නොව, අපේ බුද්ධියෙන් ලෝකය දකින්නට පුරුදු වෙමු. අඳුර නසන ආලෝකය වන්නේත්, ව්‍යාජය නසන සත්‍යය වන්නේත් ඔබ සතු ඒ විචාර බුද්ධියයි.

​"දිවැසින් බලන්න - සත්‍යය දකින්න. සැබෑ වෙනස ඔබෙන් අරඹන්න!"

​

ඔබත් මෑතකදී අන්තර්ජාලයේ දුටු ව්‍යාජ පුවතකට රැවටුණු අවස්ථාවක් තිබේද? නැතිනම් බොරුවක් පෙනුණු සැණින් ඔබ එය හඳුනාගන්නේ කොහොමද? ඔබේ අත්දැකීම් පහතින් Comment කරන්න. අපේ සමාජය දැනුවත් කරන්න ඔබත් දායක වන්න!

​

ieshani mirasha☝👀